llamu qulih ru minqyanux sa llyung 魚類和水生動物

泰雅族 傳統文化

Tayal sraral ga gmluw syaw na llyung ini ga syaw na gong ’san nha maki. tngasal ga ini kaki syaw balay na llyung musa hkangi b’nux ru msrapa na rhiyal ru r’uruw ki’an qsya. ini nbah shriq gong ru llyung mqyanux qu Tayal, ita Tayal ga baq balay tmqulih, kmiyap kagang ru bolung, musa muya qulih bih qwang na gong, skita nha kinhuyaw na qulih ru smqun musa tmuba qulih.

泰雅族人大多會沿著河流或小溪的分布來居住。部落的位置也不會直接鄰近河邊，而是會選擇在坡度較平緩、鄰近小溪或河流的地方以方便取水。所以泰雅族的生活和溪流是息息相關，族人會在河邊捕魚，徒手在溪水捉螃蟹和蝦子，在小河的上游種魚苗，觀察魚的成長情況進行集體的魚藤捕魚法。

Tayal nyux maki Pyasan qani ga, qulih balay mkux ru tlaqiy, cingay qu llahuy na qulih ggalan nha. kwara ka qqulih nyux mqyanux ska qsya qani ga baq gmwayaw ki’an nha nanak, qulih balay ga maki sa ini k’uraw na qsya bsbas ru ‘twan btunux, mkux hiya ga maki sa mtasaw zik na silung. nanu aki ta skayal cikay llyung Pyasan qani.nanu kwara llamu na qulih nyux mqyanux te sqani.

早期復興區的泰雅族人常捕撈苦花、石斑、鱸鰻…等各種不同的魚類作為食物的來源。水中的動物也會選擇自己最適合的環境棲息，如苦花魚喜歡棲息在無污染或水流湍急之溪流;石斑喜歡在清澈的溪流及深潭中。下面我們將介紹幾種在復興區大嵙崁溪中常見的魚類和水生動物：

一、qulih balay(苦花魚)

  qulih balay qani ungt qu piyang lalu nya sraral ga si nha say phimuq tapung, ini kiyan mkux ru mokan rema maki lalu nya, ana ga ya qani qu tre’un maniq na Tayal ru blaq balay niqun , yasa qu son nha qulih balay la. kahul kya qu lalu qani, kruma ga qulih Tayal son nha uzi.

早期苦花魚沒有確切的名字，族人稱牠為舔青苔的，不像石斑和臺灣鮠已經有了名字，苦花魚是族人最主要食用魚類而且是最好吃的，是族人視為最珍貴與最好吃的魚！所以就稱牠為真正的魚，有些地方也稱作泰雅族的魚。

qryuxan na qulih balay ga kya yal na rapa qba kinhopa nya, maki uzi si p’anak hopa, ktu nya ga plqwi, te turu hiya ga mhebung ru mtasiq cikay. tngawan abaw ’bagan lga mbazing ru m’uyuk. llyung yatux beh kraya gogan qasa qu piyux balay, ru maki sa qara ggong uzi, smoya maki sa mtasaw na qsya ru mtrayas, yamux qu piyang qnaniq nya ru kwi maki sa qsya uzi qu niqun nya.

苦花魚的大小一般約為手掌大，也會有特別大的，腹部是淡白色，背部是黃綠色，繁殖期在春、夏二季。特別是大嵙崁溪上游一帶最常見的魚，以及分布在各支流中。喜歡生活在乾淨和水流湍急之溪流。以藻類為主食，亦會捕捉水生昆蟲來維生。

二、sopaq; Ktapaq (臺灣間爬岩鰍;石貼仔)  

  sopaq qani ga cipok ru tapaq ktu nya, nanu yasa sopaq nyux san ga tepok muciy qu imi nya. baha hmswa mtapaq baq trngil tunux wiwal abaw mtapaq trngil sa babaw tunux, yasa qu son nha sopaq smlalu la. kya qutux qu lawa ngaqa son nha uzi, ini piyang kpiyux, galun ga mngaqa nqwaq nya, baha hmswa maki squ ska qsya ru galun mwah mhtuw m’ma ru ml’ax lga ungat suna nya la, yasa qu lawa ngaqa son nha.

石貼仔的腹部平坦，sopaq是“小”的意思。因為腹部是平的像葉片黏在石頭上，故也以「平坦」來命名。另外牠還有一個別名叫作lawa ngaqa (張口叫)，數量不多，把牠從水中撈上來之後就會斷氣，嘴巴就會張開，故以此來命名。

sopaq qani hiya ga minnanak na qulih, hi nya ga yan cyugal hkuy, ktu nya ga mtapaq piyux balay kryanan nya,ru cipoq balay qu gyus nya qtaqun nha, mbazing m’uyuk sa tngawan aring ’bagan. smoya tpaq sa btunux ru maki sa bsbas na qsya’, yamux ru kwi nniqun nha.

臺灣間爬岩鰍是臺灣特有魚種，身體呈三角形，腹部平坦，種類繁多，也有的幾乎沒有內臟甚至可以生吃。繁殖期在春、夏二季。喜歡將肚子貼在石頭上，棲息在中游或上游的溪流和水勢比較湍急河段，吃藻類及水生昆蟲。

三、mkux (石賓)  

  mkux qani hiya ga ini niqiy bazing nya, nanu i niqun su bazing nya lga snquy, nanu sa sinquy qu Tayal lga mnkux la, wiwal snkux inlungan na squliq mha. kruma ga sin nha say mha “aw ini natuk na mqu hazi swa snquy niqun.” raral mga maniq bazing mkux qu qutux squliq ru sinqyan ana ga ini nya snhiy mha: “kya maku wal tqehun maniq baha balay snquy qu bazing mkux qani la!” mha, maniq lozi ru sinqyan lozi, yasa qu baqun nya balay la! “talagay iyat ubuy niqun qu bazing mkux qani koxun balay wah!” nanu kahul kya qu mkux qani. mkux qani ga cipok nqwaq nya, bazing nya ga ana su thkun ga ini hoqil yasa si kteloq kryax son nha.

石斑卵不能吃會中毒，族人誤食後腹瀉、頭暈及嘔吐，大家就很害怕。因此族人就說：「也許牠是和蛇交配的，所以吃了會中毒。」早期有個族人不相信吃石斑魚卵會中毒，認為可能是自己吃太快，又繼續吃，最後驚恐的說﹕石斑的魚卵是絕對不能吃，太可怕了！石斑的嘴巴小小的，族人認為牠的魚卵怎麼煮都還是生的。

mkux ga mtumaw cikay inkyasan nya, m’abox ru bangan pitu qalux na patas. mbazing m’uyuk sa tngawan aring ’bagan, smoya maki sa mtrayas ini ga zzik ru mtasaw na qsya’, cingay llamu niqun nya.

石斑魚的體型比較圓，身體的顏色以褐色居多，身體上有 7 條黑色斑紋。繁殖期在春、夏季。大部分多棲息在河川的中游，而且在水流湍急、清澈的溪流及深潭中，它是屬雜食性的魚類。

四、qbabang (粗首鱲/溪哥)

  bangus ga maki qu san mha qbabang. qbabang hiya ga ini kpiyux, qbangun hi nya ru si p’anak hopa, yasa qu son nha qbabang. qryuyux ru tapaq cikay qu hi nya, hopa qu tunux nya ru baq balay mstopaw sa babaw qsya. maki sa ska ini ga te kyahu cikay ru shway cikay na llyung. trang uyuk ga maniq squ yamux, hopa hazi lga maniq squ kwi ru uyuk na qulih bzinah ka uyuk kbolung.

溪哥魚有一種叫作紅貓，數量不多體型特別大，身上有條紋故以此來命名。溪哥較長兩側呈扁形，頭部較大、善於跳躍。棲息在中、下游河段，水流緩慢的淺溪或深潭中。幼魚吃附著在岩石上的藻類，長大後以昆蟲、其他小魚及小蝦為主要食物。

五、mokan(三角鉤/魚三角姑/臺灣鮠) 

  qulih mokan qani ga zihung balay galun, babaw na sbehuy hmor ga musa skari ini ga psabu, yasa qu galan cikay. mtumaw cikay hi nya ru mtapaq ngungu nya, tunux nya ga ki’ an qzi ru ngurus nya, ru ungat pali nya, nanu hyuci balay trngan hi nya, maki te ska ru yatux hazi na llyung, ru mbazing sa tngawan abaw aring ’bagan. pnetan ga shwih nya tunux nya, ana nya ngungu uzi ga lokah balay mtboyak ru kyapun ta ga hmop qba qzi nya, siki pinbaqan balay. qlyan ga mhngaw te zik btunux, mhngan lga mhtuw mkangi niqun, uyuk qulih ru kwi spyangun nya maniq.

臺灣鮠不易捉到，颱風過後作大水去撒網才能取得一些。身體前部為圓筒形，尾部側扁，頭部兩側有刺和觸鬚，沒有魚鱗所以摸起來滑溜溜的。喜歡在中、上游較乾淨的溪水中，繁殖期在春、夏季。釣鉤一拉上來，頭部不停的甩動、尾巴會用力掙扎，捕捉時很容易刺到手，捕捉時應小心刺到手。白天會躲在河川底部或岩石縫隙中，白天休息，夜間出外覓食。以小魚、水生昆蟲為主要食物。

六、msun(竹竿頭)

  msun hiya ga hopa hi nya, hopa balay ga yan qutux qba na squliq kinqruyux nya. ru l’ngux cikay nqwaq nya, ru ini kpiyux uzi. piyux qaraw nya ru thkun ga hnuk hi nya, nanu ini nha pyangiy smoya maniq. swa nha san msun smlalu ga, ciriq nep ga s’su nya zik btunux qu tunux nya, ru pksun kya, gihung balay sklgan, nanu san nha sqani smlalu la.

竹竿頭的身形比較大，最大可達到一個手臂的長度，嘴巴稍微尖，數量並不多。牠的魚刺很多而且煮過之後肉質太軟，所以族人不太喜歡吃。為什麼叫做msun？是因為被釣到的時候牠的頭會pksun「卡」在石頭底下很難拉出來，故以此來命名。

msun hiya ga plqwi cikay hi nya, ru turu nya ga mtasiq cikay, ktu nya hiya ga plqwi. piyux qaraw nya ru yasa qu smoya maki sa tora, ru labang zzik na bsilung, trang hopa qwalax ru mutang qu qsya lga, mhtuw hkangi squ nniqun, kwi bolung masut qu nniqun nha. Tayal hiya ga skalay nha tmmyan baha mswa syun stmmyan lga hnuk qu qaraw nya la.

竹竿頭是銀白色，背側呈淡青綠色，腹部白色。喜歡在水流速度快而寬廣的深潭中。喜歡在大雨過後，河水暴漲混濁到處覓食。以水生昆蟲、蝦或螺類為主食。族人會製作醃魚，魚刺會變軟。