pintriqan Tayal

泰雅語

泰雅族 歷史文化

pintriqan Gogan qmhzyaw GipunGogan部族抗日戰役 kya 1910年metaq squ 1911 kawas, khangan Gipun Taywan lga, maki’ yatux llyung Gogan na tayal Gogan sqes squ Toyen tin mlahang. 1907 kawas 8 byacing tayal hogan Msbtunux sbalay squ Gipun. saxa ta ini balay baqi muci nanu yan tora tquzi zik silung. yatux tayal yan Gogan, Mrqwang, Mknazi uzi ga, mngungu ru htutuy kshat Gipun mhung qnhut qalang rgyax. 1910 kawas 5 byacing 21 ryax. sotoku Gipun hahul cyugal binah mwah mu’ yatux Tayal. Sincik tin maras 1454 hetay kura Gogan mwah. Giran tin maras 1590 hetay kahul Bongbong mwah mihiy. Toyen tin maras 1200 hetay pwah rgyax Lupi kura Tkasan. musa p’ubuy Sincik tin ru Giran tin. 5 byacing 22 ryax srux tegleng hetay. Gipun kahul cyugal wahan magal qara butay mtboyak mu’ mihiy yatux qalang Gogan. ana ga lokah balay smyuk tayal ru hani muyaw rhzyal rgyax. pzyux motux tayal stqutux nha mihiy Gipun. mzihung qzinut memaw ini thoyay musa gleng ru sbinah musa qu hetay Gipun. 6 byacing 21 ryax sotoku tmwang hetay kmraw lozi. Toyen tin mk’gwi balay tta ’buyan nha rhzyal Tkasan. ana Sincik tin ru Giran tin yasa wal thoyay m’ubuy. kahul rgyax Bongbong krayas lingay Kulu. galun nha rgyax Balung klayan haga tayhuw. s’agan nha tayhuw mu’ qalang tayal. ru cyugal butay mcqun mihiy Tayal. yasa ita tayal yatux Gogan kwara qalang yan Tkasan, Qwilan, Balung, Btwan nokan kwara ta smyuk qmhzyaw Gipun. kmut hetay ru bhray renwa. pzyux balay qinqilan qelis nqu Gipun. qani ga wahan Tawan na sotoku Gipun te qutux gleng kinhotaw ru wal slaqux na pintriqan nha. 6 byacing 22 ryax soto 佐久間tun nya sire 小泉pssum mrhuw nqu ciriq Giran. kahul sqani lga, piyang balay na hetay Gipun squ ptriqan ta Tayal la. skahul tayhuw rgyax Balung sbu’ nha ngasal qalang ru squnan mihiy hetay Toyen ru Sincik qu tayal Gogan. ru musa tboyaq mihiy qalang Suru ka ki’an krahu mrhuw yattux. ini’ cyaziy smyuk tayal qu tayhuw ru patus hetay Gipun. 1911 kawas 11 byacing 20 ryax “smwal sbalay” i rgyax Balung Gipun qu tayal Gogan. 台灣進入日本殖民時代，居住於大漢溪上游的Gogan部族被劃歸桃園廳管轄。1907年8月大嵙崁前山部族與日本軍警和解後，雙方情勢暗濤洶湧。我族後山地區Gogan、Mrqwang、Mknazi部族也抗拒日軍警深入佈置隘勇線。1910年5月21日，日總督府分三面夾擊泰雅族後山地區，新竹廳率1454人向Gogan前進，宜蘭廳率1590人從英士山進襲，桃園廳率1200人沿插天山向塔卡散前進，並連結新竹廳與宜蘭廳，5月22日在宜蘭員山設置前進隊本部。日軍警從三方分五支隊強烈攻擊Gogan部族後山地區，但是遭我族在熟悉地形與來自四面眾多勇士各個奇襲，日軍警部隊陷入困境，行動進退不得。6月21日日總督府再派軍警赴援，桃園廳前進部隊艱苦到達會流地點塔卡散部落，新竹廳前進隊也抵達會合並與宜蘭隊取得聯繫。自英士山經過今之萱原一帶，占領了巴陵山建築砲臺，以砲擊威脅四周部落，三隊同步攻擊。我族Gogan1部族之塔卡散、高義、巴陵、三光等所有部落全面掀起抵抗日本人，殺日軍警、毀電話線，造成死傷慘重。這是日本「總督府」在台灣所遭到首次重大軍事失敗。 6月22日佐久間總督命小泉司令官出任宜蘭方面軍事指揮官，從此後成為日本正規軍隊與Gogan等後山地區泰雅族之間的戰爭。日軍警以巴陵山砲台砲擊族人部落，與桃園廳、新竹廳聯合攻打Gogan部族大長老所在蘇樂部落，族人不敵日軍警武器槍砲，1911年11 月 20 日在巴陵山舉行Gogan部族「歸順和解儀式」。 yasa tehuk 1915 kawas 4 byacing 1 ryax “sbalay qmes” lga, tayal Gogan khangan balay nqu Gipun. “ swalan p’iyuw qaya” ana ga, “si ga mung balay ke” Gipun. mhtuy “M’gaga” yugun tunux bzyok qnhyun. qalang rgyax kska qapun ru sgayan posa maki hogan. khangan k_yaya kshat ru wagan Gipun qu mrhuw qalang uzi. 直至1915年4月1日於武道能敢舉行「和解儀式」，Gogan正式由日本人殖民統治。施行「准許交易」但「絕對服從」日本，禁止「馘首」改用山豬頭替代的習俗。山上部落勢力切割、分散迫遷山下居住，部落治權落入日警嚴密監控的頭目制。 pintrigan Tapung李崠山戰役 pintriqan Tapung ga iyat balay kinqeri pintriqan qmhzyaw Gipun ita Tayal nqu rhzyaq. memaw mwah mkyaya mita mciriq soto na Gipun 佐久間. haga tayhuw Tapung ru Balung mpux mu’ qalang yatux ka Gogan, Mrqwang, Mknazi. hetay Gipun 1910 kawas 5 byacing spwah cyugal turu sa Giran, Sincik, Toyen kya 5600 butay mhung qnhut ru ciriq ita. 1910 kawas mhngaw mciriq Gogan qu Gipun lga, sotoku tmu Giran, Toyen tin cqun Sincik tin syunaw muruw. 1911 kawas 8 byacing 2000 msyaw hetay Gipun kura rgyax Tapung muruw. qutux hetay helaw tta Tapun ru phaga haga tayhuw. ana ga binah na butay hiya ga, pizyux balay qelis ru mhuqil ma. pintriqan nha kya 20 msyaw ryax sa 200 msyaw motux tayal na Mknazi, Gogan, Mrqwang mluw mciriq. ciriq qani ga mhuqil qu mrhuw Mknazi Taya Hupa ru cinay mqilis tayal. 8 byacing 25 ru 30 ryax mwah tqnga msbehuy. tmlux cikay pciriq. ita tayal nway msbehuy qani. qenah musa qmalup ru pzyux mqilis ru mhuqil qu hetay Gipun. 9 byacing 21 ryax smyuk mihiy hetay Gipun. skahul tayhuw rgyax 太田 mu’ qalang tayal ka Tunan, Mrqwang. 10 byacing 16 ryax masuq mhung qnhut qu Gipun ru mphaga haga tayhuw rgyax Tapung. pintriqan Tapung qani. 79 wal mhuqil hetay Gipun ru 63 mqilis. ita hiya ga 29 wal mhuqil 17 mqilis tayal. 李崠山戰役是我北泰雅族各部族聯合對日抵禦抗爭的重大戰役，日方由佐久間總督親自上戰場督戰。李崠山炮台和巴陵大砲臺為日軍警壓制Gogan、Mrqwang、Mknazi等我族後山部落的利器。日軍警1910年5月分三面進攻，從宜蘭、新竹、桃園派約5600餘人征剿和隘勇線的延長行動。 1910 年日人對 Gogan的戰事結束後，總督府命令宜蘭、桃園兩廳長同時前進響應新竹廳，1911年8月新竹廳長率軍警隘勇約2千餘人向李崠山方面進軍，其中一部隊快速占領李崠山，築壘堡置大小砲，其餘部隊則陷入苦戰，死傷慘重。激戰20餘日泰雅族後山地區Mknazi、Gogan、Mrqwang等部族的精英2百餘名參戰，其中Mknazi長老Taya Hupa死亡、負傷勇士多人。8月25日及30日颱風來襲，戰鬥稍緩。我族人在此期間，屢施狙擊，多有斬獲，日軍陣亡不少。9月21日日軍警回擊，太田山大砲威力強壓我族，轟擊秀巒、玉峰等部落。10月16日完成設置隘勇線，且於李棟山築堡壘設置大砲台。 統計此次李崠山之戰，日軍警死亡約79人、負傷約 63人。我族死亡含長老計約29人、受傷約17人。 suqun phaga haga tayhuw Tapung ru Balung lga, mkngungu kwara tayal p’bu’ hmiriq ngasal qalang. sphut sngungu Gipun squ qalang yatux ru motux na Tayal. 完成李棟山、巴陵山築堡壘設置大砲台，族人內心產生家園被砲轟的恐懼感；日後成為日本軍警脅迫壓制後山部落與控制難馴的泰雅族。 pintriqan Mrqwang馬里闊丸戰役 masuq pintriqan Tapung, 太田山 lga, Sincik tin maras 2385 na hitay musa ciriq tayal Mrqwang. 1912 kawas 10 byacing 3 ryax t’aring mzwi musa. 5 ryax hriqun tayal pinhaga Gipun. wal magal qelis kwara saxa nha. 13 ryax tehuk hetay Giran mwah kmraw pciriq. 14 ryax qenah tboyak mciriq ru wal mhoqil qutux taycyo qelis sazing bucyo. 18 ryax mtluhing balay mciriq ru qlung qalun Gipun qu rgyax Mami. wal san qbuyang mihiy tayal lozi pinhaga Gipun ru lomun kbkak kwara tutu’ tayhuw. yasa hngan musa matu tayhuw rgyax Mami sbu’ tayal. sulung Gipun kbalay pinhaga qu tayal. trhuw haga ru si shoqil qmhzyaw lahang pinhaga. t’aring mciriq hga lmaqux squ sitxal mtbah mihiy qu tayal Mrqwang. ana ga bhyan boyak patus tayhuw hetay Gipun qu tayal ru memaw mhoqil tzyul msyaw tayal patul msyaw mqilis. yasa mziyaw cikay inlungan tayal. 27 ryax lmom mlapa puniq tayal ru phtun qu Gipun. ini qbaqi ’myuw pzyupan sbehuy kura te tayal ru wal si lomi kwara qalang mqelis qu tayal uzi. 29 ryax socyo kshat Gipun 大津 tta haga Tapung k_yaya pciriq. twangan 100 hitay na Toyen tin. 11 byacing 29 ryax sman. musa mihiy magal rgyax Mami. tboyak pciriq ru mgyay qu tayal. 12 byacing 3 ryax masuq mhung sinngusan na pinhluyan phut. 7 ryax suqun kbalay haga Tayhuw uzi qu Gipun. 李棟山、太田山戰役一結束，新竹廳長即刻動員2,385人，進攻馬里闊丸部族。1912年10月3日，日本軍警開始行動，5日我族人衝鋒攻入日軍掩堡陣地，互有死傷。13日，宜蘭廳增援部隊到達，雙方繼續激戰，14日又起猛烈戰鬥，日方部隊長戰死，兩名分隊長受重傷。18日激戰之後，日軍占領馬美山，卻被埋伏的族人伏擊，又受到衝鋒攻擊，日軍彈藥被火延燒爆炸。日軍夜間行動運大砲登上馬美山頂準備砲轟。族人也改善防禦陣地模仿日軍警，築堡壘不似以往簡陋，牢固且有掩體，依靠陣地作戰死守。 馬里闊丸部族起初以奇襲方式得勝，但後受日軍勇敢猛烈的軍事攻法，造成長老勇士以下30餘名戰死，40餘名負傷，開始動搖族人的信心。27日，族人採用火攻，日軍受困，沒想到風向轉變，反使泰雅族人受害，部落付之一炬。29日，大津警察總長到李崠山本部督戰。桃園廳的增援部隊100名。11月29日晚上，日軍攻佔馬美山，激戰後我族人退去。12月3日，完成隘勇線延長目標。7日，日軍完成堡壘砲台設置。 hetay Gipun ru tayal ptqihuy ciriq hlahuy quzi. pizyux hetay ru giqas bagurang ru pus puniq. pintriqan qani ga kinyaqih cinriqan squ Gencuminzok Taywan na Gipun. 205 mhoqil hetay, 288 qelis hetay Gipun. ita tayal wal mhoqil ru qelis kya 150 msyaw. babaw lga s’agal Tayhuw na Gipun mpux qalang. kshat Gipun mwayaw mrhuw tayal k_yaya mita ru lahang tayal. galun nha pinbahuw rgyax qyunam. sgaliq qmasuw posa tmwang rhzyal bina tayal ka l’law khangan. 日軍警此次行動雙方在原始森林僵持不下，日本投入更多兵力與使用新式震撼彈與噴火器，是日本與台灣原住民族戰役中損傷最慘重的一役，日軍戰死205名，傷288名；我族人死傷約150餘名。此後日本以大砲威壓部落，警察監控並指派族人擔任頭目聽命管理族人，擷取山區資源，切割部落族人移居日警方便監視的地區。 pintriqan Mknazi馬卡納奇戰役 1910 kawas 5 byacing tmwang hluyan qnhut ru mpciriq ita tayal qu Gipun. masoq mhung qnhut sa qalang Gogan, Tapung, Mrqwang ru qolan kwara patus tayal uzi. nasa ga suqun mphaga haga tayhuw Balung ru Tapung. ru mphaga cikuy cikay na haga tayhuw sa rgyax Mami, 太田, qalang Mami, cinsbu lozi. spngungu nha tayal mhung qnhut ru thay qalang Tunan ini gali patus ru mhung qnhut na’. yasa wahan qmalup Gipun qu Tayal Mknazi qalang Tunan. 1913 kawas 6 byacing 25 ryax mutu Then tana. mkum sman t’aring muruw ru kbalay pinhaga phtuy rgyax Mami. 7 byacing 1 ryax musa mihuy kya tayal ru n_gyut qpzing mu’. 7 byacing 3 ryax tmwang squliq tayal mihiy. m’gwi smyuk qu Gipun. ulung stama haga tayhuw sbu’ tayhuw tayal ru mhwah binah qu tayal. mn_gyut tmwang httay qu Gipun. 7 byacing 6 ryax thuk rgyax Tapung qu soto 佐久間 srux sirebu. 7 byacing 11 ryax kahul cyugal turu smabu’ mihiy. Giran ga kahul Lmwan musa ru Sincik hiya ga kahul Tunan. Toyen ga kahul Tbahu musa. pciriq tehuk sqani lga mozyay ru ungat kwayal nya qu Tayal la. 17 ryax msbehuy magap hmor qsya’ gong llyung. mqlwi hongu ru pahuw kwara bhray renwa. luhiy tuqi ru ungat nniqan. ini kbsyaq ryax lga, baqun mwah tuqi ru renwa. kinhmay hetay ru twangan 200 kshat qu Gipun mpux qalang. iyat ta cyayal lmaqux muci tayal ru malax qmhzyaw sbalay squ Gipun qu Tayal Mknazi la. 日軍警1910年5月繼續延長隘勇線，征剿抵抗的我族族人，先後於三光、李崠山、玉峰等部落設置隘勇線，也被繳去鎗枝，同時於巴陵、李崠山設置大砲臺，又在馬美山、太田山、馬米、鎮西堡等，多處山上設置較小的砲臺，威壓著設有隘勇線的部落，僅剩下秀巒地區尚未設置隘勇線及尚未歸順繳去鎗支。乃下令征剿秀巒地區馬卡納奇部族人，並進行設隘線及繳鎗支的工作。1913年6月25日，日軍警聚集錦屏，入夜乘黑開始行動，占領馬美山地區築掩堡。7月1日，我族人開始攻擊，漸次加劇，至7月3日我族人的兵力增多，日軍陷入苦戰，依賴馬美山砲臺十二吋山砲的猛烈射擊，才擊退族人的攻勢。日軍警陸續增援，7月6日總督佐久間本人也到了李崠山，設司令部。7月11日，日軍下令採取三面夾攻的方式，由宜蘭的留茂安進軍及新竹隊由屯諾富士羅灣進攻和桃園隊由西堡溪（北田埔）進攻，到此泰雅族人的攻勢已大不如前。17日颱風來臨，各溪暴漲、橋樑流失，電話線全斷，交通途絕，糧食告罄。幾天後恢復交通與通信，日軍警大軍壓境，且增加200名警察支援，族人看到大勢已去，不得已之下陸續歸順。 masuq mhung pinhluyan qhut ru haga tayhuw qu Gipun. mpux ql’un mlahang qalang yatux. ggalan nha kwara pinbahuw rgyax tayal. ita yatux tayal ga kahul sqani lg ask_yaya khangun Gipun ru mrhuw Tayal uzi nwayaw kshat Gipun plahang k_yaya ita. kki’an ta ga stqutux ta nya musa tmwang maki l’kaw mita nqu kshat na rhzyal. 日警完成泰雅族後山地區設置砲台與隘勇線，威脅控制部落，高壓管轄泰雅族與取得山區資源。我泰雅族後山地區自此大都被日本警察監控與指派族人擔任頭目聽命管理部落事務，深山部落陸續依日警命令分割遷居至日警容易控制的地區。 Pintriqan Mnoyan馬那烏洋戰役 kahul mwah qmpul rgyax qalang Tayal qu Gipun lga, 1913 kawas mgluw qmhzyaw uzi qalang Mnoyan. txal nha minnaqux qu Gipun. ana ga mkongat ini tnaq qu tutu’ patus ru nniqun. qalang tayal pcingan lga pintriqan qani wal slaqux na Gipun. ru smi kinqehan na qsu saxa nha. maki uzi yaqih balay na tayal Mnoyan wahan mqul rhzyal ru hmiriq ngasal qu Gipun. yasa qenah mthmut qu tayal. tehuk 1921 kawas qmhzyaw ciriq squ Gipun qu qalang tayal ru mihiy pqilun nha kshat hasisyo. helaw balay htuw hetay Gipun mwah mhut tayal. qalang Mnoyan ga mrhuw Mona Nokan mgleng qmhzyaw. qbuyang nha syaw llyung Mnibu. squnan nha mu’ patus cyux trang muyaw krayas llyung qu hetay Gipun. kya mkpitu ryax msyaw qu pintriqan nha qani. memaw si ungat tutu’ patus tayal ru mzyup tlqing zik rgyax hlahuy. nanu yasa skahul Skikul mu’ tayhuw sbu’ i qalang Mnoyan. aring sasal ru tehuk gbyan tmmaq mu’ tayhuw kya 60 msyaw wal nya sbu’ qalang. si say wal mhuqil kwara qu tayal qalang. ungat pira mthay qu tayl. si hakas tmatuk tunux smwal sbalay. kahul kya lga, mkongat qu qalang “Mnoyan”, b’nux na qmazyah naha misuw la. 日軍自從入侵泰雅族山區各部落時，1913年馬那烏洋部落也起而抵抗，曾一度擊退入侵的日軍。但因後繼的彈糧缺乏，部落族人最終以投降來結束這場戰爭，也埋下了日後雙方更嚴峻的衝突。再加上馬那烏洋部落族人無法平撫日軍侵占土地和燬壞部落房屋的殘暴行為，日久積怨愈深。一直到1921年，終於發生部落族人抵抗日警管理而擊殺日本駐在所警察洩憤的事情，日軍隨即派兵入山，想要鎮壓部落抵抗的力量，馬那烏洋部落族人則由Mona Nokan為抗敵領袖，率部落壯士埋伏在部落附近的蘭陽溪畔，舉槍齊發而擊退正在渡河攀越的日軍。戰事延續長達一星期的時間，但部落族人彈藥已然用磬後，抗敵的壯士們乃迅速逃入深山中。於是日本從四季用砲轟馬那烏洋部落，從早到晚不斷的轟炸計約60餘炮轟，被炸的大都死亡，所剩沒幾人，只好現身順服。從此不再有「馬那烏洋」這個部落，如今成為平台耕地。 mkongat qalang ru mtmwang rhzyal binah qu qthay gluw tayal. 部落消失，所剩族人四散落居各地。 pintriqan Qoyaw, Slamaw qmhzyaw Gipun 梨山、環山部族抗日戰役 1911 kawas. hetay Gipun kahul Giran mwah krayas Sqabu mzyup qmpul qalang Qoyaw. qbuyang mihiy qu tayal. ana wal phoqil Gipun qu tayal. ita mrkyas moyux tayal si say wal mhoqil pintriqan qani kwara. suruw kinyaqih balay wahan msmyuk mihiy nqu Gipun. kyapun nya kwara ini hlnga mgyay tayal ru pqilun nya kwara mlikuy. lomun kwara ngasal qalang wal si kongat ana nanu. stluhing qmhzyaw kwara tayal nqu Slamaw ki Qoyaw. 1913 kawas 8 byacing. hetay Gipun mutu sazing butay. skahul Thetun, Sincik mwah kura Slamaw, Qoyaw. mrhuw Tanga Pehu maras qalang qmhzyaw hetay Gipun. pcingan lga ungat nniqun ru tutu patus qu tayal. si hakas sbalay squ Gipun qu tayal Slamaw. tmring 1914 kawas. mrhuw hetay Gipun 平岡 maras “hetay Nanto” ru kinhopa na patus tayhuw ru butay. qlung wal nha qmpul rhzyal Qoyaw ru wal nha si lomi kwara ngasal na qalang. wayal mgyay tlqing maki’ zik hlahuy rgyax qu tayal. 1911年，日本軍警部隊從宜蘭方面集結挺進，越過思源啞口後向西入侵環山部落，部落族人予以伏擊，雖然殺死了不少日本人，但族人戰士們全在這場戰役中犧牲。緊接著更悲慘的是日本人的報復行動，把部落沒有離開的族人全部逮捕，將男人全部殺死，再放火燒毀房子的滅絕式摧毀行為，引發環山、梨山地區各部落族人更劇烈的抵抗戰鬥。 1913年8月，日本方面組成軍警聯合的兩支入侵部隊，分從臺中、新竹兩個攻擊路線挺進梨山、環山地區。由梨山部落年輕領袖Tanga Pehu帶領，聯合各部落族人，抵抗日本軍警的侵略，然而最終的彈盡糧絕，迫使梨山部族不得不降服於日軍的優勢武力之下。 1914年初，由平岡少將率領的「南投征討軍」，挾著強大的武器和兵力，終於占據了環山地區且繼續展開燒毀部落行動，大多數環山族人避難到深山裡居住。 suruw lga, qmul hzyal ru mlahang hzyal ka saxa nha mozyay mtciriq. ana si ryax babaw nya ini tpru psmyuk ciriq. qutux qutux pintriqan qani ga, wayal motux mciriq memaw skyut insuns ru pingsa na qutux qutux lpgan kinbahan nqu Tayal. ini swayan tatuk tunux squ pqolan nha hlahuy rhzyal na qnxan. ita Tayal maki squ cinbwanan ga, yan mequy agiq kincipok. wahan smlaq ru mlahang nqu kinlokah na ssquliq. ana magap sbehuy ga thoyay ta yan agiq mromul ru tuliq mrkyas lozi. llaqi Tayal. laxi zyungi kinmhgan lkotas, pbaqi tminun, mkbaq meng buli. tlhuyan kinshgan qsahuy inlungan na utux binkesan. merhuw mblaq mqyanux laqi! 其後，雙方在入侵和護土的決死戰鬥，一直無法避免於往後時間裡，不時地展開報復的事件。在各個事件中，族人不惜犧牲生命的戰鬥精神，表達了每一個世代泰雅族人，不願屈服於失去山林溪谷的命運。 泰雅族群放諸於世，猶如茅草般的渺小微弱，歷經各大族勢力影響與統治，總能如大風大雨裡的茅草倒了又起身茁壯。泰雅族子孫們，要謹記祖訓、體會編織、善用彎刀，延續祖靈的感動。孩子們!平安，好好活著！